ĐỀ NGỮ VĂN 12
Để giúp học sinh làm tốt đề văn nghị luận xã hội

1. Văn nghị luận xưa và nay.
Văn nghị luận là loại văn đã có từ xa xưa. Trong bài văn sách (thi cử thời phong kiến) người viết phải trình bày, kiến giải, biện luận thuyết phục, làm sáng tỏ những câu hỏi mà đề bài đặt ra. Ở các kì thi đình, đề bài thường do nhà vua trực tiếp ra. Ví dụ đề thi đình năm 1871, tại kì thi này Nguyễn Khuyến đã đỗ đầu (Đình nguyên). "Trẫm thường đọc sách luận ngữ đến chỗ Tử Tống hỏi về chính sự, Khổng Tử nói rằng: "đủ lương thực, đủ binh lính, dân tin theo vậy". Nhân nghĩ công việc hiện nay, không gì quan trọng hơn điều đó, mà muốn thực hiện được điều đó thì việc lựa chon người tốt quan trọng hơn cả. Trẫm từng đêm ngày lo nghĩ mà vân chưa đạt được hiệu quả mong muốn. Đông đảo kẻ sĩ các người lúc mới xuất thân ắt có cơ sở học kinh bang tế thế. Vậy thì những việc thiết thực như vậy suy từ cổ cho đến kim, nghĩ thế nào, làm thế nào để có công hiệu, hãy viết hết với Trẫm. các người chớ lặp lại ý người khác, chớ làm phù phiếm, Trẫm cũng bất tất phải nói nhiều để các người có thời giờ rộng rãi, nói được hết ý nghĩa, xứng với ý muốn của Trẫm".
So sánh, đối chiếu với các đề văn nghị luận thời nay, hình thức ra có khác nhau nhưng về bản chất vẫn không có gì thay đổi. Vẫn là bàn bạc, thuyết phục và làm sáng tỏ vấn đề nào đó có trong văn học hoặc trong đời sống xã hội.
Đã khá lâu các kì thi tốt nghiệp THPT hoặc vào các trường ĐH- CĐ.. chỉ ra đề thi về nghị luận văn học. Ra như thế có nhiều mặt ưu nhưng cũng có một số hạn chế nhất định như: thuộc văn mẫu, chép tài liệu, thiếu sáng tạo... Năm học 2008 - 2009, Bộ giáo dục và đào tạo đã đổi mới cách ra đề thi. Đề thi 10 điểm thì có 3 điểm thuộc phần nghị luận xã hội. Ưu điểm là người viết đưa ra ý kiến, cách cảm thụ vấn đề một cách khách quan, không có sự sao chép, xem tài liệu..., song nó vẫn còn bở ngỡ với một số học sinh.
Để giúp học sinh làm tốt bài văn nghị luận xã hội, tôi có một "mách nước" cho các em.
2. Tìm ý cho bài văn
Để tìm ý cho một bài văn người viết cần tiến hành hai bước:
Bước 1: Dựa vào yêu cầu và chỉ dẫn của đề ra tìm ra vấn đề trọng tâm và các ý lớn mà bài viết cần làm sáng tỏ.
Bước 2: tìm các ý bằng cách đặt ra các câu hỏi, vận dụng những hiểu biết về văn học và cuộc sống xã hội để trả lời các câu hỏi đó.
- Nó là gì? (giải thích những thuật ngữ, khái niệm khó khong bài).
- Nói như thế nghĩa là thế nào?
- Nói như thế có đúng không? Tại sao lại có thể nói như thế? Căn cứ vào đâu?
- Điều ấy thể hiện trong văn học và trong cuộc sống như thế nào?
- Câu nói ấy có ý nghĩa ra sao? (đối với người nói, đối với người đọc...- Bài học rút ra cho bản thân).
3. Một số ví dụ cụ thể
a. Đề: Tiền tài và hạnh phúc.
+ Tiền tài là gì? Tiền tài có vai trò như thế nào trong cuộc sống con người (mặt tích cực, tiêu cực...)?
+ Thế nào là hạnh phúc?
+ Tiền tài có tạo nên hạnh phúc không?
+ Khi nào thì tiền tài tạo nên hạnh phúc và khi nào thì nó phá huỷ hạnh phúc? Vì sao? Chứng minh những tác động tích cực và tiêu cực của tiền tài đối với hạnh phúc con người. (Lấy dẫn chứng và phân tích dẫn chứng trong cuộc sống và xã hội).
+ Rút ra ý nghĩa và bài học về đạo lí và lối sống từ vấn đề vừa nghị luận.
b. Đề: Người xưa nói: Đừng thấy việc thiện nhỏ mà không làm, đừng thấy việc ác nhỏ mà làm. Anh (chị) suy nghĩ như thế nào về lời khuyên trên.
Câu nói đề cập đến vấn đề bản chất và hiện tượng. Việc thiện và việc ác không phụ thuộc vào mức độ lớn hay nhỏ. Đã là ác thì việc nhỏ cũng là ác, không nên làm; đã là thiện thì việc nhỏ cũng là thiện, nên làm.
Cần làm rõ:
+ Việc thiện là gì? Việc ác là gì?
+ Lời khuyên trên nói với ta điều gì?
+ Tại sao đừng thấy việc thiện nhỏ mà không làm, đừng